Hebben we een vrije wil?
In 1924 werd in Chicago de scholier Bobby Frank om het leven gebracht door Nathan Leopold en Richard Loeb, twee 18-jarige studenten, intelligente, welgestelde jongens die ogenschijnlijk geen motief hadden voor de moord (zie foto van Loeb en Leopold, met elkaar in gesprek tijdens hun proces). Wat dreef hen? Waarom pleegden ze een zinloos misdrijf? Toen ze een bekentenis aflegden, beweerden ze dat ze het een uitdaging vonden een moord te beramen en uit te voeren. De jongens werden verdedigd door Clarence Darrell, een vooraanstaand Amerikaans advocaat. Darrell vond dat ze geen doodstraf verdienden, omdat hun lot lang van tevoren bepaald zou zijn.
‘Ik wil niet beweren dat ik weet hoe het gebeurd is. Ik weet alleen dat deze krankzinnige daad door een combinatie van factoren is veroorzaakt. Ik weet dat er in de natuur niets per ongeluk gebeurt en dat een oorzaak altijd een gevolg heeft. Wat hebben deze jongens ermee te maken? Als er al iemand of iets verantwoordelijk kan worden gesteld, dan is het een van hun vele voorouders, of hun omgeving, of allebei.’
Het verhaal over de schokkende moord op Bobby Franks en het proces van Leopold en Loed wordt in dit filmpje uit de doeken gedaan:
Als je nog meer informatie wil, kan je ook de 'gerelateerde' filmpjes bekijken of de informatie op WIkipedia doornemen.
Leopold en Loeb kregen in plaats van de doodstraf, levenslange gevangenisstraf. Ze werden gered door het gepassioneerde pleidooi van Darrell, een pleidooi gebaseerd op de filosofische vraag: ‘hebben wij een vrije wil of is ons lot bepaald?’
Voor Darrell was het antwoord duidelijk: ons doen en laten is volledig gedetermineerd, zoals alles in de natuur. De 'vrije wil' is een illusie. Als een aantal voorwaarden vervuld zijn, is een bepaalde afloop onvermijdelijk. Om die reden is het onzin om te verklaren dat iemand verantwoordelijk is voor zijn daden. Het is dan wel vreemd dat je als advocaat appelleert aan de vrije beslissingsmacht die rechter heeft. Is diens beslissing dan ook niet gedetermineerd? Als je daar even over doordenkt, kom je zelf ook tot de conclusie, dat ook een determinist vroeg of laat zal moeten kiezen. Je kan wel zeggen: de uitkomst ligt vast (= gedetermineerd), maar je zal toch nog moeten zeggen wat je wil: chocolade of vanille bijvoorbeeld.
De meeste mensen horen niet graag beweren dat zij niet vrij zijn. Het is absoluut niet fijn om te horen dat de enige reden waarom je een bepaald standpunt inneemt, is, dat je een man bent of een vrouw, rijk of arm, ouder dan 45 of jonger dan 18 bent. We zijn gehecht aan de gedachte dat ons handelen en ons voelen het gevolg zijn van bewuste beslissingen en dat we niet louter het speeltuig zijn van onze omgeving, onze leeftijdsgroepen, de goden of bijvoorbeeld ook ons lichaam.
Maar dat belette de filosofen niet om overtuigende argumenten te levren voor het determinisme. Dat is de gedachte dat mensen alleen maar denken dat zij vrij zijn, omdat zij geen idee hebben van de omvang van de echte oorzaken van hun handelen.
In de 17de eeuw ontdekte Sir Isaac Newton de mechanica achter alles wat er beweegt in de natuur. Oorzaken hebben gevolgen. Dat noemt men causaal determinisme en dat determinisme is geldig voor alles in de natuur. Dus ook voor de mens? Wij zijn immers ook uit materie opgebouwd! En als de atomen overal aan deterministische regels onderworpen zijn, waarom zouden wij dat dan niet zijn?
En toch zijn er redenen om aan te nemen, dat het determinisme niet het hele verhaal kan zijn. Het sterkste argument is wel, dat we helemaal niet het gevoel hebben, dat we gedetermineerd zijn, ook als we dat in hoge mate zouden zijn. Het overgrote deel van de tijd voelen we ons vrij. William James wijst bijvoorbeeld op het gevoel van spijt over een verkeerde beslissing in het verleden. Hoe kan je verklaren dat je spijt hebt, als je niet vrij was toen je de verkeerde beslissing nam?
Het determinisme heeft wel een prachtig voordeel: het ontslaat je van alle verantwoordelijkheid. De vaas valt van de schoorsteenmantel? Het moest zo zijn! Een liefdesgeschiedenis eindigt slecht? Het was onvermijdelijk. Enzovoort. Dit is in wezen de houding van de Griekse stoïcijnen.
Daartegenover is het indeterminisme (de vrije-wilsfilosofie) nogal hard. Om te beginnen maakt ze, dat je je voor alles verantwoordelijk voelt. Het is gewoon jouw schuld als de dingen fout lopen. Je kan de schuld aan niemand anders geven. Maar aan de andere kant is het ook prachtig om het gevoel te hebben dat je controle hebt over je eigen leven. Jean-Paul Sartre ging er van uit dat we allemaal vrij zijn om om het even wat te doen. Er is niets dat mij belet om circusartiest te worden. Geen gezeur meer over een saaie job: je hebt het aan jezelf te danken!
Het debat tussen deterministen en indeterministen is onbeslist. Zoals meestal, zal de waarheid wel ergens in het midden liggen. Het is ontegensprekelijk zo, dat heel veel dat er zich in een leven afspeelt, door de genen, de omstandigheden en de omgeving zijn gedetermineerd. Maar aan de andere kant heeft het determinisme ook een zwak punt: want je kan dan wel zeggen dat we niet vrij zijn, en dat onze keuzen in werkelijkheid bepaald worden door iets anders dan wij zelf, maar ook dan zal je nog steeds een keuze moeten maken. Want je kan niet zeggen dat je wel zal wachten om te zien of je koffie wil of thee, omdat je keuze toch bepaald is - je zal toch nog moeten kiezen!
We kunnen er dus beter van uit gaan dat er een bepaalde mate van keuzevrijheid bestaat. En dat vond de rechter uiteindelijk ook van de gruwelijke daad van Leopold en Loeb: ze werden dankzij het schitterende pleidooi van Darell niet tot de dood, maar dan toch tot levenslang plus 99 jaar (de 99 jaar was voor de kidnapping, levenslang voor de moord) veroordeeld.