Op deze pagina gaat het over verliesverwerking. Er worden een paar voorbeelden gegeven en ook een beetje 'theorie'. Want hoewel iedere verlieservaring uniek is, zijn er toch vaak elementen die herkenbaar zijn. Een beetje info en hier een daar een tip kan dan interessant zijn.
Werkwijze: lees deze pagina rustig door. Als je dit [.] ziet staan, is het de bedoeling dat je kiest of nummert. Zie je [ ... ] dan is het de bedoeling dat je een antwoord neerschrijft.
Je kan de pagina eventueel uitprinten. Je kan ook de nummering gebruiken en je voorbereiding op een gewoon cursusblad schrijven.
Het kan gebeuren dat je in de klas gevraagd wordt om je antwoord in de groep te gooien. Denk er dus over na of je dat ook wil en kan doen. Ligt het gevoelig, dan mag je je op de vlakte houden; als het over verlies gaat, kan een moment van stil zwijgen soms meer zeggen dan een omhaal van woorden.
Het is ook mogelijk dat je voorbereiding wordt opgevraagd. Daar hou je ook rekening mee. Schrijf bijvoorbeeld in de hoofding je klas, je naam en je werkgroep nummer.
Omgaan met verlies
1 Inleiding
Het overkomt iedereen: we lopen tegen grenzen aan en we moeten afscheid nemen van wat ons dierbaar is. Dat hoeft niet altijd met de dood te maken hebben, het kunnen ook andere verlieservaringen zijn: een vriend die verhuist; je ouders gaan uit elkaar; iemand die je vertrouwde heeft je bedrogen; je verliest je werk; je wordt ouder en voelt dat je fysiek minder aan kan. Het afscheid is uiteraard het meest ingrijpend bij het overlijden van iemand met wie je een band heb.
Omdat we allemaal verlieservaringen hebben, moeten we dus ook allemaal leren verwerken. De uitdaging is dat voor iedereen elk verlies uniek is. Er is geen vergelijkingspunt mogelijk. Verwerken kun je daarom op geen enkele school leren. Ook niet in deze cursus. En toch is het belangrijk. Wie dit niet kan loopt kans verbitterd te worden, een depressie op te lopen of zwarte gedachten te koesteren.
2 Verwerking
Er zijn dus geen kant-en-klare recepten of draaiboeken die voor iedereen gelden omdat elke mens zijn eigen manier van verwerken doormaakt.
Enkele mogelijke punten kunnen zijn:
A Hoe zou jij zelf verlies verwerken? [.]
1 Alleen of samen?
a Wanneer iets tegen zit kruip ik alleen weg. Niemand moet me dan iets vragen.
b Ik zoek het gezelschap van mijn vrienden op en vergeet mijn problemen maar amuseer me.
c Ik ga naar mensen die me heel goed kennen. In hun gezelschap kan ik huilen als het even niet gaat.
2 Hoe leef je verder? [.]
a Ik verdring mijn verdriet en ben het de volgende dag vergeten.
b Ik weet dat het een tijdje zal duren, maar weet dat ik er mij doorsla.
c Ik ga wel verder maar sleep het verlies nog heel lang met me mee. Mijn leven is niet meer hetzelfde.
3 Spreken of zwijgen? [.]
a Ik heb het nodig om vaak met verschillende mensen over mijn verdriet te praten.
b Ik vertel het enkel aan mijn dagboek of huisdier. Die vertellen het zeker niet verder.
c Ik ga naar iemand die zelf ongeveer hetzelfde heeft meegemaakt.
d Ik vertel het aan niemand.
4 Waarom ik? [.]
a Ik vraag me af: waarom kom ik dit altijd tegen? Anderen hebben altijd geluk.
b Ik weet dat iedereen ooit zijn deel krijgt. Niemand blijft gespaard.
c Heb ik iets verkeerd gedaan? Was het mijn fout?
B Als anderen moeten verwerken.
1 Iemand ziet af en wil er met jou over spreken. [.]
a Ik probeer hem/haar door te sturen naar een andere vriend(in)
b Ik wil hem/haar graag helpen. Ook al neemt dat veel tijd in beslag en moet ik daarvoor andere dingen laten vallen.
c Ik wil wel luisteren wanneer ik toch thuis ben.
2 Na een tijd zie je dat iemand iets nog niet verwerkt heeft. [.]
a Ben jij daar nu nog mee bezig?
b Ga eens mee uit, dan vergeet je al je zorgen!
c Ik begrijp dat het nog moeilijk is, je mag er me gerust over aanspreken.
3 Iemand heeft te maken met verlies. Wat doe je? [.]
a Ik ga er niet naartoe. Ik weet nooit wat te zeggen.
b Ik ga er naartoe en probeer er voor hem/haar te zijn.
c Ik wacht tot ik iets hoor en wanneer hij/zij het vraagt ga ik er naartoe.
d Ik stuur een kaartje en wens hem/haar veel sterkte.
3 Situaties om te verwerken: enkele voorbeelden
A Verwerken van bedrog.
Een vriend, vriendin in wie je vertrouwen had, vertelt alles door. Je lief papt aan met een ander. De werkgever die je alles beloofde, trekt zijn woorden in. De stereo of de bromfiets die je kocht van een klasgenoot blijkt niet aan de verwachtingen te voldoen. Voor de geïntegreerde proef moet jij alles doen en je compagnon loopt weg met de eer.
Hoe ga jij om met dergelijke situaties waarin je vertrouwen geschonden wordt?
[ ... ]
B Een gebroken relatie
Je lief maakt het uit na drie jaar samenzijn. Dit is een hele klap, zelfs al zag je het al een tijdje aankomen. Sommige sluiten zich op. Hoe zou jij reageren?
[ ... ]
C Overlijden.
Vroeg of laat verlies je mensen van wie je houdt. Het kunnen je ouders zijn, een broer, een zus, een vriend.
a fasen van het rouwproces: probeer de juiste volgorde aan te duiden: [.]
• Een nieuwe plaats geven aan de overledene en opnieuw van het leven houden. Dit betekent niet dat je de overledene vergeet. Het betekent wel dat de overledenen een plaats krijgt en er opnieuw aandacht is voor andere dingen in het leven.
• Het ervaren van de pijn van het verlies.
De enige weg van verwerken is recht door de pijn gaan.
• Aanpassen aan de omgeving zonder de overledene.
Heel wat heel praktische zaken veranderen door het heengaan van iemand. Bijvoorbeeld een weduwe die er plots heel alleen voorstaat voor de opvoeding van haar kinderen. Telkens opnieuw word je in concrete situaties geconfronteerd met dit verlies en het anders-zijn hierdoor.
• Aanvaarden van de werkelijkheid van het verlies.
Het verlies dringt niet direct helemaal door.
Enkele tips:
- Op rouwen staat geen tijd en soms kan het langer duren dan we denken. Soms wordt rouwen uitgesteld maar rouwen moet je.
- Het is belangrijk dat je samen met vrienden en familieleden herinneringen kan ophalen. Met sommige grappige herinneringen kunnen lachen, is niet verboden.
- Trouw zijn in het verdriet van anderen: niet bepreken tot de eerste momenten, maar meegaan gedurende jaren.
- Het onderwerp niet uit de weg gaan.
- Probeer zo goed mogelijk te luisteren.
b Rituelen
Het is belangrijk op zoek te gaan naar rituelen om aan afscheid gestalte te geven.
Rituelen kunnen zijn:
- Symbolen aanbrengen: bijvoorbeeld een foto, een voorwerp, een kaars.
- Teksten zoeken: er zijn zeer veel troostende zinvolle teksten, je kan ook zelf iets schrijven.
Ook na de uitvaart blijven rituelen belangrijk: het samenstellen van een fotokader, een herinneringsboek, een gedachtenisviering,…
- Liederen: er zijn vele troostende religieuze liederen, ook lievelingsliederen van de overledene kunnen worden gebruikt zolang deze de sereniteit van de viering niet aantasten of de emoties nog verhogen.
Deze rituelen zijn vaak heel belangrijk voor de nabestaanden van deze overledene. Wanneer waren rituelen voor jou belangrijk? Welk ritueel was dit?
[ ... ]