Vaktaal





B
barmhartigheid: is de concrete vorm die de liefde aanneemt wanneer ze te maken krijgt met een tekort, een behoefte, een nood. Het impliceert ook dat men dan probeert hier iets aan te doen, met respect voor de ander, zodat deze persoon, die bedreigd is in de kwaliteit van zijn of haar leven, tot zijn recht kan komen. Elke monotheïstische godsdienst heeft deze sociale dimensie.
• Jezus trad op ‘opdat allen het leven zouden bezitten en wel in overvloed.’ ( Joh 10,10).
Christenen maken onderscheid tussen:
- geestelijke werken van barmhartigheid: de onwetenden leren, goede raad geven bij moeilijkheden, de dwalenden terechtwijzen, vergeven van beledigingen, troosten van bedroefden, geduld in het verdragen van gebreken van medemensen, bidden voor levenden en doden.
- lichamelijke werken van barmhartigheid:
  1. met hongerigen je brood delen,
  2. de dorstigen laven,
  3. de naakten kleden,
  4. gastvrij ontvangen van vriend en vreemde,
  5. zieken bezoeken,
  6. gevangenen bevrijden en
  7. de doden met eerbied begraven.
Deze opsomming vind je ondermeer in Matteus 25,31-41. Behalve dan de laatste, want het begraven van de doden is een werk, dat pas in de 14de eeuw werd toegevoegd aan de zes werken die Matteus opsomt. Dat kan ingegeven zijn door het bijzonder heilige karakter van het getal 7, maar het heeft waarschijnlijk ook te maken met de vele slachtoffers van de pest, voor wie niet altijd iemand zorgde. Het begraven van die vele doden werd voor de overlevenden dan ook een heel bijzonder werk van barmhartigheid.
- Uiteindelijk komt het neer op de raad van Lucas: “wees barmhartig zoals uw Vader barmhartig is”. (Lc 6,36) Barmhartig zijn betekent mensen nooit in de steek laten maar ze helpen groeien voor zover dat kan en haalbaar is!
In lokaal A203 is er een poster, waarin de werken worden afgebeeld. Herken je ze alle zeven?
• In de Koran staat dat Allah zichzelf barmhartigheid heeft voorgeschreven en barmhartigheid verleent aan wie Hij wil. Toch geeft Hij twee delen van Zijn barmhartigheid aan wie geloven want de gelovigen worden binnengeleid in de barmhartigheid van hun heer. “Wij verlenen onze barmhartigheid aan wie wij willen en het loon der welhandelenden laten wij niet verloren gaan.” (12,56) “Doch zij die geloven en heilzame werken bedrijven, hen zal hun Heer doen binnengaan in zijn barmhartigheid. Dat is de klaarblijkende gelukzaligheid.” (45,30).

buddy: zie 'mantelzorg'

E
Epicurus: (342 v. Chr. - 270 v. Chr.) Grieks filosoof. Hij was de grondlegger van het epicurisme, waarin niet persoonlijk aanzien en succes of macht, maar vriendschap, vrijheid en bezinning de centrale waarden zijn. Hij stichtte een school die de naam De tuin kreeg, vernoemd naar de tuin die hij bezat in Athene. Je kan het epicurisme zien als een vorm van gevolgenethiek, omdat een keuze beoordeeld wordt op het resultaat dat geboekt wordt.

ethiek: (Grieks: 'ethos': gebruik, zede). Ethiek is nadenken over wat het goede handelen is. Men maakt een onderscheid tussen beschrijvende en voorschrijvende ethiek. In de beschrijvende (descriptieve) ethiek neemt de ethicus zelf geen standpunt in. In de voorschrijvende (prescriptieve) ethiek gebeurt dat wel. Kenmerkend hierbij is, dat het standpunt steeds beargumenteerd wordt.
Er zijn enkele hoofdstromingen in de ethiek:
- De beginselethiek gaat uit van ethische principes of waarden*, die dan op een geval (casus) worden toegepast. Een belangrijk principe is menswaardigheid. Een belangrijk filosoof in deze stroming is Immanuel Kant. Een probleem in deze benadering is, dat niet alle mensen dezelfde waardenhiërarchie hebben.
- De gevolgenethiek bekijkt de (mogelijke) gevolgen van een handeling en weegt die tegen elkaar af. De keuze die het maximum aan gunstige gevolgen oplevert, is dan de juiste ethische keuze. de belangrijkste school in de gevolgenethiek is het utilitarisme. Je kan zeggen dat de Amerikaanse samenleving op die ethische basis steunt. Een voordeel van gevolgenethiek is de meetbaarheid. Je kan in principe de gevolgen quantificeren (in getallen uitdrukken). Concreet kan je bijvoorbeeld uitzoeken hoeveel een beslissing financieel opbrengt. Tegelijk is de meetbaarheid ook het zwakke punt van deze benadering: niet alles is immers meetbaar. Wie zal bijvoorbeeld bepalen wat de waarde is van iets als zuivere lucht, of van stilte of ook het leven van een kind?

etiquette: etiquette is 'de kleine ethiek*'. Gedragsregeltjes voor beleefdheid en 'goede manieren'.

ethisch dilemma: Een ethisch dilemma (ook: 'moreel dilemma') is een keuzeprobleem dat zich voordoet, wanneer in een concrete situatie twee of meer (on)waarden in het geding zijn, die niet tegelijk waargemaakt kunnen worden. Het gaat hierbij steeds om een dwingende keuze. Niet kiezen is dus geen optie. De algemene ethische regel is dat bij een moreel dilemma waarbij twee waarden betrokken zijn, de hoogste waarde voorrang moet krijgen. Gaat het om twee onwaarden, dan dient men te kiezen voor de minste onwaarde. Dat is dus wat men noemt 'het minste kwaad'. Zijn er een waarde en een onwaarde betrokken, dan is er geen moreel dilemma, omdat men dan kan kiezen voor de waarde, en niet voor de onwaarde. Een voorbeeld: Peter wil eerlijk zijn (waarde 1). Hij vindt vrienden heel belangrijk (waarde 2). Hij heeft een vriend: Piet. Op de gang in de school ziet Peter zijn vriend Piet bij toeval iets stelen uit een tas. Peter moet nu kiezen: zegt hij er wat van, dan is hij eerlijk (waarde 1), maar doet schade aan zijn vriendschap met Piet (waarde 2). Omgekeerd: als Peter niets zegt, is hij wel een goede vriend (waarde 2), maar is hij niet eerlijk geweest (waarde 1). Een voorbeeld van een moreel dilemma waarbij twee onwaarden betrokken zijn is de keuze voor euthanasie bij uitzichtloos een ernstig lijden. De onwaarden zijn daar: De dood (onwaarde 1) en het uitzichtloos een ernstig lijden (onwaarde 2). Zie ook: waarde

F

Franco: beter bekend als generalísimo Francisco Franco. Hij was in Spanje dictator en generaal vanaf 1939, toen hij de burgeroorlog daar won, tot zijn dood in 1975. Hij stond bekend als el caudillo ("de leider"). In de eerste scène van Tillsammans klinkt het bericht over zijn dood over de radio. De bewoners van de commune zingen en dansen vervolgens uit blijdschap over zijn dood.

Freud: Sigmund Freud (1856-1939) was een Oostenrijkse arts en psychiater, geboren in Freiberg in Mähren. Zijn vader was een joodse wolhandelaar. Zijn moeder voedde hem op in het joodse geloof. In de katholieke school daarentegen ondervond hij een gemeen anti-semitisme. Dit maakte het christelijk geloof voor hem onaanvaardbaar. Tijdens zijn universitaire studies stapte hij over naar het atheisme.
In 1881 werd hij dokter maar studeerde verder voor neuropatholoog aan de universiteit van Wenen. Hij vestigde zich als specialist voor zenuwziekten. Dan vond hij de tijd om te trouwen met Martha Bernays met wie hij 3 zonen en 3 dochters krijgt. Daarna vertrok hij naar Parijs naar de zenuwkliniek Salpêtrière met als speciale interesse hysterie en hypnose.
Geleidelijk aan zette hij de overstap naar de psychologie door de studie van het onbewuste. Via vrije associaties en hypnose trachtte hij het onbewuste aan het licht te brengen om het subject van het onbewuste te bevrijden. Het subject is immers grotendeels onbewust en wordt geleefd door onbekende machten, gehuisvest in het Es.
- Dit Es is primitief, irrationeel. Hier heerst de libido. De taak van het subject is het ES te veroveren.
- Het Ich dat afkomstig is uit het Es en zich vormt aan de ervaringen met de realiteit, staat tussen de buitenwereld, het Es en het Uber-Ich.
- Het Über-Ich is de controlerende instantie door de mens zelf in de kern van het ik geschapen, die op zijn impulsen en handelen toezicht uitoefent en nagaat of ze met zijn normen overeenstemmen.
- Terwijl het ik voortdurend met de buitenwereld wordt geconfronteerd moet het innerlijk zowel met de machtige driftimpulsen die uit het Es komen en ook met de dwang van het Über-Ich trachten klaar te komen. Een woord dat we van Freud kennen is ‘narcisme’.
Enkele publicaties:
- in 1900 verscheen ‘Droomduiding’
- in 1912/1913 schreef hij ‘Totem en Taboe’ waarin hij allerlei gebruiken en denkwijzen van primitieve volkeren vergeleek met verschijnselen van neurotici.
- In 1927 publiceerde hij een kritisch boek over de godsdienst: “Die Zukunft einer Illusion”.
- in 1939 verscheen “Der Mann Moses und die monotheîstische Religion”.
Freud wordt de grondlegger van de psychoanalyse genoemd.

G
geweten: een innerlijk aanvoelen van goed en kwaad om zo zijn eigen handelen te kunnen beoordelen: Bij de vorming van dit geweten spelen de ouderfiguren een belangrijke rol. Een goed gevormd geweten is dan ook een eindresultaat van een groei. Volgens de Griekse denkwereld was het geweten een con-scientia, een aangeboren weten van goed en kwaad. Socrates onderscheidde zo het afradende, manende en waarschuwende geweten als een stem in het binnenste.
Volgens Maslow (1908-1970) roept het geweten op tot waarachtig zijn, tot zelf-actualisatie. Volgens Durkheim ( 1858-1917) is het geweten een verinnerlijking van sociale normen. Volgens Freud (1856-1939) is het geweten een functie van het Über-Ich : identificatie met modellen. Vaticanum II (het laatste grote Concilie of kerkvergadering van de Katholieke Kerk), zei dat het geweten een gave, een verborgen kern, is waarin men alleen is met God. Het is dan ook geen pure zelfvinding. De vrijmetselarij laat ieder lid vrij om volgens zijn geweten te handelen op grond van zijn morele en maatschappelijke beginselen en van zijn religieuze of filosofische ingesteldheid. De loge schrijft hem geen richtlijnen voor. Een belangrijk figuur op het terrein van de ontwikkelingspsychologie is de Joodse agnosticus Lawrence Kohlberg. Hij onderscheidde 6 fazen in de ontwikkeling van het geweten.

Gulden Regel: Ethiek van wederkerigheid. De Gulden Regel is de leefregel Wat gij niet wil dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. De Gulden Regel kan (soms in gewijzigde vorm) aangetroffen worden in praktisch iedere godsdienst en cultuur en is het uitgangspunt van veel humanistische stromingen.
In de bijbel komt de Gulden Regel zowel voor in het Oude Testament (Tobit 4,15a: 'Wat jij niet wilt dat men jou aandoet, doe dat ook een ander niet aan'.) als in het Nieuwe Testament:
- Matteus 7,12: 'Behandel anderen dus steeds zoals je zou willen dat ze jullie behandelen. Dat is het hart van de Wet en de Profeten'.
- Lucas 6,31: 'Behandel anderen zoals je wilt dat ze jullie behandelen.'

hoofdzonden: Het oudste lijstje van hoofdzonden was van de griekse theoloog Evagrius van Pontus° en telde er acht. In de zesde eeuw bepaalde paus Gregorius de Grote dat er zeven hoofdzonden zijn, die op hun beurt andere zonden teweegbrengen. Deze hoofdzonden zijn Ira (woede), Gula (onmatigheid, vraatzucht), Luxuria (onkuisheid, wellust), Invidia (nijd, jaloezie), Acedia (ledigheid, luiheid), Superbia (hovaardij) en Avaritia (gierigheid). Evagrius had ook nog de melancholie (Latijn: tristitia), maar Gregorius voegde deze samen met de luiheid. Er bleven dus 7 hoofdzonden over.
Gregorius wilde met deze ‘zeven hoofdzonden’ dat christenen zichzelf zouden onderzoeken. Daarom stond elke dag van de week in het teken van een hoofdzonde te beginnen bij de ‘Trots/IJdelheid’ op zondag (vandaar dat 8 zonden ook lastig was). Gregorius zag de ‘Superbia’ als de belangrijkste van deze hoofdzonden: de belangrijkste kwaliteit voor een christelijk leven is de nederigheid.

K
Kohlberg, Lawrence: Kohlberg (°1927 +1987) was een Amerikaans psycholoog die, in navolging van Jean Piaget, zes fasen van morele ontwikkeling definieerde. Door middel van het oordeel op een aantal verhaaltjes kon worden gezien in welke morele fase de proefpersoon zich bevond. Zo vinden sommige kinderen het minder moreel om per ongeluk een dienblad vol theeglazen te laten vallen dan een koekje te stelen, omdat het gevolg negatiever is. In een hogere morele fase leren zij dat de intentie achter beide acties belangrijker is in de beoordeling.

M
mantelzorg: psychische en morele ondersteuning van een ernstig zieke patiënt (meer bepaald bij terminale patiënten). Met deze zorg bedoelt men dan niet de professionele begeleiding van artsen, verplegenden en consulenten, psychologen, pastores enzovoort, maar van een familielid of iemand anders die dicht bij de patiënt staat. Een term die je ook vaak hoort is 'buddy'. Buddies zijn vooral op het voorplan gekomen bij jonge aids-patiënten.

Milgram, Stanley: Psycholoog. Hij schokte de wereld met de resultaten van het experiment dat zijn naam kreeg. Onder valse voorwendsels testte hij hoe ver zijn proefpersonen kon doen gaan in de rol van leraar in het pijnigen van een andere proefpersoon, die de rol had van leerling. Die 'leerling' was in werkelijkheid een medewerker van Milgram. Het onthutsende resultaat van dit experiment, dat moreel erg betwistbaar is, was dat de meeste mensen wel vragen stelden naar de verantwoordelijkheid voor eventuele letsels bij de 'leerling', maar als de proefleider de verantwoordelijkheid op zich nam, gingen zij meestal zeer ver in het martelen van de 'leerling'. Milgram wilde met zijn omstreden onderzoek begrijpen hoe gewone mensen in de Tweede Wereldoorlog in staat waren geweest om als beulen op te treden in de concentratiekampen van de Nazi's.

Moody, Raymond: Arts en psycholoog. Auteur van 'Life After Life', een baanbrekend werk over Bijna-Dood-Ervaringen. Hij is ook de bedenker van dat woord. Zijn eigen website is hier.

moraal: (Latijn: mores: gebruiken, zeden). Moraal is het aangeven van die handelingen die in een samenleving als goed en wenselijk worden beschouwd. Moraal is dus wat een groep mensen vindt kunnen. Die opvattingen van wat kan en niet kan, veranderen steeds. Verschillende volken hebben ook verschillende opvattingen over moraal (waarden*). Nadenken over moraal noemt men ethiek*.

N
Nightingale, Florence: (1820-1910) Grondlegger van de moderne verpleging. Zij richtte een school voor verpleegkunde op. Zij wordt even vernoemd in 'Dag Jan!', als Karel Leo verwijt dat hij te veel tijd besteedt aan Jan: 'Beetje Florence Nightingale spelen!'

normen: Een norm is een concrete (leef-)regel of afspraak. Men kan ook spreken van een gedragscode als een verzameling normen. Normen zijn concrete verwachtingen die aan een persoon gesteld worden. Zo zijn de leefregels in het schoolreglement voorbeelden van normen. Het gaat bij een norm dus om een voorschrift van verwacht gedrag. In een norm wordt uitgedrukt hoe men verwacht, dat een persoon zich gedraagt. Normen zijn daarom best heel concreet. Een vage norm is geen goede norm. Voorbeelden van normen zijn: - 'Verboden te roken' - 'Het grasperk niet betreden' - 'Gij zult niet doden' Het is duidelijk, dat normen altijd een bepaalde onderliggende waarde willen veilig stellen of realiseren. In de gegeven voorbeelden zijn dat: - Gezondheid. - Een mooi grasperk; een net park? enz... - Het leven. Zie ook 'Waarde(n)'.

P
Pinochet, Augusto (1915-2006) Chileens generaal en dictator. Hij volgde na een staatsgreep de vermoorde president Allende op. Als militair droeg hij meestal een uniform met pet. Hij had een forse snor. Aan het einde van zijn leven werd hij voor de rechter gedaagd vanwege de wreedheid van zijn bewind. Pinochet wordt vernoemd in de film Tillsammans.

Pippi Langkous: Hoofdpersonage van meerdere jeugdboeken, een televisiefeuilleton, enkele films en nu ook een musical. Pippi is een niet-conventioneel meisje dat vrijwel alleen opgroeit in haar huis, Villa Kakelbont, waar zij op een heel eigenzinnige manier leeft. In de film Tillsammans zijn Signe en Sigvard tegen Pippi gekant, omdat zij materialistisch is. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat zij een zak vol goud heeft, waar zij alles mee betaalt.

R
Rawls, John (Ned.) (1921 – 2002) Amerikaans politiek filosoof. In 'A Theory of Justice' (1971) stelt Rawls voor om rechtvaardigheid als redelijkheid te benoemen - 'justice as fairness'. Hij stelt dat een rechtvaardige verdeling van de goederen, of een rechtvaardige maatschappij, alleen tot stand zou kunnen komen als de personen die de maatschappij inrichten zich tijdelijk achter een 'veil of ignorance' bevinden. Achter die 'sluier van onwetendheid' zijn ze onwetend over de positie die ze in de toekomstige maatschappij gaan bekleden. Ze weten dus niet of ze in een rijk of arm milieu geboren worden, of ze slim, dom, gezond, mooi, gehandicapt, lelijk etc. zijn. Rawls stelt de vraag hoe zij in die omstandigheden - als ze dus niet weten waar ze terecht komen - de maatschappij zouden inrichten? Zouden ze dan opkomen voor zwakkeren? Of zouden ze kiezen voor een liberaal systeem, waar ieder zichzelf moet redden? Rawls dicteert ons niets; hij nodigt slechts uit tot reflectie. In een ander boek (Political Liberalism) onderzoekt Rawls hoe je de multiculturele samenleving kan inrichten. Hij stelt dat die culturele groepen wel over bepaalde zaken, zoals het privéleven, van mening mogen verschillen, maar er moet een gemeenschappelijke kleinste deler van waarden en normen zijn, waarover iedereen het eens is.

S
spoof: humoristische imitatie, meestal van een film of een bepaald filmgenre, waarin de typische kenmerken overdreven worden voor het komische effect. Spoof ad: imitatie van een advertentie, waarin de leugen of de overdrijving van de advertentie wordt ontmaskerd. Zie Adbusters.org

Stanford Prison Experiment: Een omstreden sociaal-psychologisch onderzoek van Prof. ZImbardo in 1971, over de groepsdynamiek tussen een groep vrijwilligers die als bewakers werden aangesteld van een andere groep 'gevangenen'. Het rollenspel werd al snel bittere ernst en het experiment moest al na 6 dagen stilgelegd worden. Er traden immers ernstige vormen van machtsmisbruik en mishandeling op en verscheidene deelnemers raakten emotioneel danig in de knoop. Op basis van de roman Black Box (1999) van de Duitse auteur Mario Giordano maakte Oliver Hirschbiegel in 2001 de film Das Experiment.

stakeholder (vooral in stakeholdermethode): een belanghebbende bij een besliissing. (Stake: Eng: belang). In ethjek bewaakt de stakeholdermethode de belangen van alle betrokkenen. In een democratisch proces (zoals in een gemeenteraad of een parlement) komen niet altijd alle stakeholders aan bod. Met name de stemlozen of de zwakkere burgers, worden door de stakeholder methode bij het proces betrokken, bijvoorbeeld doordat iemand anders hun belangen verdedigt. Concreet kan het bijvoorbeeld gaan over kansarmen, kinderen (ook ongeboren baby's), niet-stemgerechtigden, enz... In de rechtvaardigheidstheorie van John Rawls worden door een denkoefening ('The Veil of Ignorance') de belangen van alle stakeholders gevrijwaard.

W
waarden: Een waarde is een algemeen begrip van een goed, dat men nastrevenswaardig vindt. Eigenlijk kan je alles waar iemand zich moeite voor getroost, een waarde van die persoon noemen. Bijvoorbeeld: iemand doet drie keer per week aan sport: een gezond en getraind lichaam vertegenwoordigt dan een waarde voor die persoon. Andere voorbeelden van waarden zijn: Gezondheid, vriendschap, trouw, welvaart, een schoon milieu. Merk op dat het bij waarden dus gaat om min of meer abstracte zaken. Aan waarden zijn over het algemeen ook bepaalde normen verbonden. Zie onder 'normen'.
Intrinsieke en instrumentele waarden:
Je kan een onderscheid maken tussen intrinsieke en instrumentele waarden. Instrumentele waarden zijn waarden die geen doel in zich zelf zijn, maar in dienst staan van een andere (hogere) waarde. Een intrinsieke waarde wordt om zichzelf nagestreefd.
Bijvoorbeeld: een violist kan muziek studeren en oefenen voor zijn muziek (intrinsieke waarde). Het geld dat hij ermee verdient, is niet zo belangrijk (instrumentele waarde). Het geld kan je zien als instrumenteel, omdat het voor de violist nodig is om voor de muziek te kunnen leven.
In de praktijk is het niet altijd gemakkelijk om instrumentele en intrinsieke waarden te onderscheiden. Wat moet je bijvoorbeeld denken over de viool van de violist in het voorbeeld? (Ik zou het zelf een instrumentele waarde noemen).
Een goede uiteg vind je hier. (De paragraaf in Wikipedia over intrinsieke waarden is niet duidelijk; zelfs verkeerd).

waarheidsmelding: Het mededelen van slecht nieuws, voornamelijk inzake een ernstige diagnose van de persoon zelf, of over een naaste verwante, zoals bijvoorbeeld bij een overlijden. Tegenwoordig hoor je vaker de term 'slecht-nieuwsgesprek'.

Z
ZImbardo: Zie 'Stanford Prison Experiment'